Η χαμένη σύνθεση – Το όραμα του Ρήγα

Ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός παρέμεινε λειψός με αποτέλεσμα τη μοιραία αποτυχία του. Οι ελίτ της Δυτικής Ευρώπης, βρισκόμενες μονίμως σε εμπόλεμη κατάσταση για περαιτέρω εδάφη – αποικίες – κέρδη, είχαν ζωτική ανάγκη το εθνικό αφήγημα για να τροφοδοτούν με κρέας τις πολεμικές τους κιμαδομηχανές. Μη λησμονούμε πως και οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι  ξεκίνησαν από την αστική, φιλελεύθερη και διαφωτισμένη Ευρώπη.

Αποτέλεσμα ήταν ο Διαφωτισμός να συμβιβαστεί με το καθαρό Έθνος ως τεχνητή προϋπόθεση ύπαρξης Κράτους Δικαίου, δημιουργώντας ένα ισοπεδωτικά ομογενοποιητικό αφήγημα Εθνικής ενότητας, που τοποθετούμενο ως αξία πάνω από οτιδήποτε άλλο, ταύτισε τα συμφέροντα της ελίτ με τα λεγόμενα «εθνικά», γεννώντας τοιουτοτρόπως τον εθνικισμό ως κοινωνική πραγματικότητα και ως ανεκτίμητη πολιτική εφεδρεία στο αστικό σύστημα.

Αντίθετα, οι  ιδέες του Διαφωτισμού στον Οθωμανικό χώρο μπολιάστηκαν με την κοσμοπολίτικη πραγματικότητα της αυτοκρατορίας και αναφορικά με αυτό το κομμάτι, οι πρωτόλειοι φορείς των ιδεών αυτών στην οθωμανική επικράτεια ήταν πιο προωθημένοι ιστορικά καθώς ζούσαν σε κοσμοπολίτικο καθεστώς και βίωναν την διαρκή συνθετική ζύμωση των πολιτισμών που εξελίσσονταν πλάι-πλάι. Ο βασικός φορέας του Διαφωτισμού στην περιοχή, ο Ρήγας, έρχεται να συνθέσει τον πολιτικό φιλελευθερισμό της Γαλλικής Επανάστασης με την εθνολογική πολυσυλλεκτικότητα της Οθωμανικής επικράτειας, οραματιζόμενος τη μετατροπή της απολυταρχικής αυτοκρατορίας σε μια δημοκρατική ομοσπονδία με βάση το τρίπτυχο Ελευθερία-Ισότης-Αδελφότης:

«Βούλγαρος πρέπει να κινήται, όταν πάσχη ο Έλλην και τούτος
πάλιν δι΄εκείνον και αμφότεροι δια τόν Αλβανόν και Βλάχον»

Στο δε Σύνταγμά του, τη Χάρτα του, αναφέρει στα «Περί της Τάξεως των Πολιτών» στο άρθρο 7:

«Ο αυτοκράτωρ λαός είναι όλοι οι κάτοικοι του βασιλείου τούτου χωρίς εξαίρεσιν θρησκείας και διαλέκτου. Έλληνες, Αλβανοί, Βλάχοι, Αρμένιδες, Τούρκοι και κάθε άλλο είδος γενεάς»

Χάρτα

 

Ο κόσμος στον οποίο απευθύνεται είναι ο καταπιεσμένος λαός της οθωμανικής επικράτειας, δεν απευθύνεται σε έθνη, δεν υφίσταται καν αυτή η έννοια τότε με το περιεχόμενο που της δίνουμε σήμερα. Όταν μιλά για σκλαβιά και τυραννία εννοεί τις δομές της κοινωνικής καταπίεσης και τους φορείς τους: τον Σουλτάνο, τους Πασάδες, τον Πατριάρχη, τους Μητροπολίτες, τους Φαναριώτες, τους Οσποδάρους, τους Δραγουμάνους του Στόλου και φυσικά τους κατά τόπους Κοτζαμπάσηδες. Δεν είχε φυλή κι έθνος η εκμετάλλευση, οι απο-πάνω ήταν τουρλού, όπως και οι απο-κάτω, κοινωνικά ήταν τα αιτήματα, δημοκρατία και κράτος δικαίου προέτασσε, για όλους.

Το όραμα του Ρήγα ήταν ο μοντερνισμός χωρίς το μεγαλύτερο βαρίδι του: τον εθνικισμό. Το περιεχόμενο της σκέψης και του έργου του είναι ταξικό και όχι εθνικό, στρέφεται ευθέως κατά των αφεντάδων, αυτών που αργότερα, κατα τον σχηματισμό του νεοελληνικού κράτους ανέλαβαν τα ηνία, διαιωνίζοντας και ενισχύωντας θεσμικά την ίδια εξουσία που κατείχαν προεπαναστατικά, επι οθωμανικής διοίκησης. «Η ελληνική επανάσταση απέτυχε καθώς το μόνο που κατάφερε ήταν να αποκαταστήσει πολιτικά τους ήδη δυνάστες του λαού, τους κοτζαμπάσηδες και τους μητροπολίτες» έγραφε χαρακτηριστικά ο Γιάννης Σκαρίμπας.

Στον περίφημο Θούριό του τα παραπάνω φαίνονται ξεκάθαρα:

«Δουλεύεις όλη ημέρα, σε ό,τι κι αν σε πει,
κι αυτός πασχίζει πάλιν, το αίμα σου να πιει.
Ο Σούτζος, κι ο Μουρούζης, Πετράκης, Σκαναβής
Γκίκας και Μαυρογένης, καθρέπτης, είν’ να ιδείς.

Ανδρείοι καπετάνοι, παπάδες, λαϊκοί,
σκοτώθηκαν κι αγάδες, με άδικον σπαθί.
Κι αμέτρητοι άλλοι τόσοι, και Τούρκοι και Ρωμιοί,
ζωήν και πλούτον χάνουν, χωρίς καμιά αφορμή»

Θούριος-Ρήγας_Φεραίος-1797

*Ως «αιματορουφήχτρες» ονοματίζει γνωστές φαναριώτικες οικογένειες

Ο Ρήγας συνετρίβη και το πραγματικό περιεχόμενο του έργου του αποσιωπήθηκε. Το νεοελληνικό κράτος έπρεπε να κατασκευάσει εθνική συνείδηση, να δημιουργήσει στο φαντασιακό του ετερόκλητου φυλετικά και πολιτισμικά πληθυσμού την πεποίθηση του ανήκειν σε ένα έθνος ανάδελφο με κοινές φαντασιακές αρετές, αξίες και ιδανικά. Η διεθνιστική ρητορική του Ρήγα που έδινε βαρύτητα στη δημοκρατία και τη δικαιοσύνη, απορρίπτοντας τα επίπλαστα εθνικά ιδεώδη που έχουν ως μόνο σκοπό να συσκοτίσουν την κοινωνική δικαιοσύνη και να ονομάζουν εθνικά τα συμφέροντα της ελίτ, στεκόταν εμπόδιο. Η σύνθεση που επιχείρησε ο Ρηγας ανάμεσα στην ισοπολιτεία και τον κοσμοπολιτισμό απέτυχε. Το επίδικό της όμως είναι πιο επίκαιρο απο ποτέ.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s