Maurice Merleau-Ponty

του Christian Descamps

Πρόλογος

Το έργο του Maurice Merleau-Ponty προκύπτει απο μια δυσπιστία απέναντι στην επιστήμη. Πίσω απο την ξερή εξήγηση των φαινομένων, θέλει να τα ξαναβρεί στην γένεση τους, στην πρωταρχή τους. Ο φιλόσοφος θέλει να είναι παιδί του θαυμασμού, αφελής. Θέλει να λογαριάσει τον υποκειμενικό παράγοντα χωρίς όμως να θεμελιώσει μια φιλοσοφία του υποκειμένου. Το Είναι είναι ταγμένο στο νόημα, υποκείμενο αναμεμειγμένο με τον κόσμο. Και αυτό το νόημα θα δοθεί μέσα στην εμπειρία, την οποία ο φιλόσοφος πραγματώνει με τον κόσμο. Ο στοχαστής δεν είναι επουδενί ένα καθαρό υπερβατικό υποκείμενο, είναι συνυφασμένος με το σύμπαν που τον περιβάλλει, μέσα στο υφάδι του κόσμου που κατοικεί.

Το πρώτο βιβλίο του Merleau-Ponty, «η Δομή της συμπεριφοράς», που δημοσιεύθηκε το 1942, θίγει το πρόβλημα του σώματος. Ο Merleau Ponty προσπελάζει τα προβλήματα του κόσμου διαμέσου της φαινομενολογίας του Husserl και τα έργα της θεωρίας της Gestalt. Το έργο του αναρωτιέται πάνω στην αντίληψη, την αισθητική, την πολιτική, για να καταλήξει διανοιγόμενο στα όρια της ποίησης και της φιλοσοφίας πάνω στο φυσικό σύμπαν, όπως μας το δίνει η πίστη της αντίληψης. Η φιλοσοφία θέτει ως καθήκον της να μάθει να ξαναβλέπει τον κόσμο. Αλλά εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με εμπειρισμό. Ο άνθρωπος είναι ταγμένος στον κόσμο ως ον σημαίνον και ως ον που σημαίνεται στον άλλον με το σώμα του. Υπάρχει μια βαθειά ενότητα της ανθρώπινης εμπειρίας, όλα έχουν δοθεί, δίνονται μέσα σε μια μοναδική πρωταρχική πράξη: τα πράγματα, το σώμα, η συνείδηση. Το πνεύμα είναι πάντα παρόν στην κινητήρια αναφορικότητα του. Έτσι η φιλοσοφία οφείλει να συνάψει τον άκρο αντικειμενισμό και τον άκρο υποκειμενισμό. Ο άνθρωπος θα είναι σωματικό εγώ και συνάμα σκεπτόμενο υποκείμενο. Το Είναι είναι αξεδιάλυτα σώμα και σκέψη. Η σκέψη δεν αποκόπηκε ποτέ απο τις αισθητές, σωματικές της ρίζες. Το σώμα μας, αυτό το σώμα που βιώνεται απο τα μέσα, είναι εγχάρακτο με προθέσεις, ερματισμένο με σημασίες, σημασίες που δεν παραπέμπουν τόσο σε μια υπόσταση όσο στην έννοια του στοιχείου. Πριν απο κάθε στοχασμό βρίσκουμε μια εμμενή σημασία στις πράξεις μας. Το βιωμένο και το άσκεφτο προηγούνται απο το στοχαστικό και το θεμελιώνουν. Ο φιλόσοφός μας προσπαθεί να διατυπώσει μια εμπειρία του κόσμου, μια επαφή με εκείνο που προηγείται απο κάθε σκέψη για τον κόσμο. Η φιλοσοφία θα είναι μέσα στην αλληλεπίδραση του ανθρώπου και του σύμπαντος, δεν θα αναχθεί σε απόλυτο. Θέλει να είναι η συνείδηση της ορθολογικότητας μέσα στην συμπτωματικότητα.

Το δρομολόγιο του νοήματος: μορφή και δομή

Η Δομή της συμπεριφοράς εισάγει την χρήση των εννοιών της μορφής και της δομής. Η γνώση δεν προκύπτει απο έναν συνδιασμό απλών στοιχείων και η συμπεριφορά δεν ανάγεται σε ένα σύνολο αντανακλαστικών, ανάμεσα στα οποία δεν θα δεχόμασταν καμιά εσωτερική συνάφεια. Από την στιγμή κιόλας που θα αντιληφθούμε το έργο μας, βρισκόμαστε στην τομή δύο κόσμων. Το σύμπαν της επιστήμης, που βρίσκεται ολόκληρο έξω απο μένα, συναντά την αντίθεση του «σύμπαντος της συνείδησης». Ο οργανισμός δεν είναι ένας πίνακας πλήκτρων πάνω στον οποίο παίζουν εξωτερικά ερεθίσματα, σχηματίζοντας την ίδια τους τη μορφή καθώς τον συγκροτούν. Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα φαινόμενο αλληλεπίδρασης, οι ιδιότητες του αντικειμένου αναμειγνύονται με τις προθέσεις του υποκειμένου για να διαμορφώσουν ένα νέο όλο. Ο Merleau-Ponty διαπιστώνει οτι ο ερεθισμός δεν είναι ποτέ η παθητική καταγραφή μιάς εξωτερικής επίδρασης αλλά μια επεξεργασία αυτών των επιδράσεων. Η έννοια του stimulus παραπέμπει όντως στην πρωταρχική δραστηριότητα με την οποία ο οργανισμός συλλέγει τους διεσπαρμένους ερεθισμούς.

Η θεωρία των εξαρτημένων αντανακλαστικών δεν είναι τίποτα περισσότερο απο μια θεωρία που έχει κατασκευαστεί με βάση αξιώματα, ως άτομο της πραγματικής ανάλυσης. Να λοιπόν που παραπεμπόμαστε σε ένα σύμπαν πραγμάτων. Ο καθορισμός μιας αντίδρασης απο εκείνη που προηγήθηκε μας κάνει βέβαια να καταλάβουμε αποσπάσματα του πραγματικού, αλλά δεν θα μπορούσε να καταστήσει δυνατή την προσαρμογή των μερών μεταξύ τους.

Αν πάρουμε το παράδειγμα των νόμων εκμάθησης αντιλαμβανόμαστε οτι το μανθάνειν δεν είναι ποτέ η επανάληψη της ίδιας χειρονομίας αλλά η παροχή μιας απάντησης προσμοσμένης στην εκάστοτε κατάσταση. Για τον μπιχαβιορισμό, η επίκτητη αντίδραση αναφέρεται στην ουσία της κατάστασης και κατόπιν παραδέχεται μια σειρά παραλλαγών γύρω απο το θεμελιακό θέμα. Αλλά τα αντικείμενα, τα πράγματα, βρίσκονται μέσα στην αφελή εμπειρία των αντιληπτικών όντων, προσφέρονται χωρίς την παρεμβολή του περίγυρου, αποκαλύπτονται βαθμιαία και ποτέ πλήρως. Αλλά το έσχατο κατώφλι, το σημείο στήριξης, το αγκυροβόλιο των προθέσεών μας είναι το σώμα. Το σώμα δεν είναι μια αδρανής υλική μάζα, ένα εξωτερικό όργανο, είναι το ζωντανό περικάλυμμα των δραστηριοτήτων μας, κατοικεί τον κόσμο. Αυτός ο κόσμος είναι ο «κόσμος της ζωής» και αντιτίθεται ριζικά στο σύμπαν του «φιλοσόφου εν διαλογισμώ» του Rembrandt, που διαπερνάται απο ένα λοξό και λειψό φως.

Η γνώση είναι η σύλληψη ενός δεδομένου που είναι ανέκαθεν δομή. Οι στιγμές της γνώσης σε τελευταία ανάλυση θεμελιώνονται σε έναν πιο πρωταρχικό συνειδησιακό τρόπο. Το υποκείμενο αγγίζεται απο την ενδόμυχη παρουσία των αντικειμένων και η φιλοσοφία δεν είναι παρά ένα ευρετήριο της συνείδησης ως «συμπαντικού περιβάλλοντος». Έτσι αίρονται τα προβλήματα της ψυχής και του σώματος. Το σώμα δεν είναι ένας μηχανισμός κλεισμένος στον εαυτό του πάνω στον οποίο η ψυχή θα επιδρούσε έξωθεν σαν κινητήριος μοχλός. Το σώμα ορίζεται σαν λειτουργία στην οποία μπορούν να ενταχθούν τα πάντα. Αν κοιτάξουμε το έργο του Greco, αντιλαμβανόμαστε οτι μια εξήγηση της μορφής του σώματος των προσώπων με βάση μια ανωμαλία της όρασης του ζωγράφου παραμένει παράδοξα προσκολλημένη στα δεδομένα της φυσικολογίας.

Όταν μια σωματική ιδιαιτερότητα έχει ενσωματωθεί στο σύνολο της εμπειρίας του υποκειμένου, τότε παύει να είναι απλή αιτία. Μετακινημένη απο τη μεγαλοφυία του καλλιτέχνη, η ανωμαλία λαμβάνει καθολική σημασία. Το συμβεβηκός της φυσικής συγκρότησης έπαιξε το ρόλο αποκάλυψης. Αντί να γίνεται ανεκτό ως μειονέκτημα, γίνεται μέσο πολλαπλασιαμού. Η οπτική ανωμαλία του Greco κατακτήθηκε απο αυτόν, ενσωματώθηκε στον τρόπου που σκεφτόταν και αντιλαμβανόταν. Εμφανιζόταν περισσότερο ως αναγκαία έκφραση του είναι του παρά σαν μια ιδιαιτερότητα επιβεβλημένη έξωθεν.

Η «ελευθερία» του Greco δικαίωσε την σύμπτωση της φύσης που ενσαρκώθηκε στο σώμα του. Ξεπερνώντας την αισθητήρια αναπηρία, ο καλλιτέχνης πλάτυνε το οπτικό πεδίο της αντίληψης χαλκεύοντας ένα νέο όργανο. Τα προβλήματα της ψυχής και του σώματος παραμένουν αδιαφανή στο βαθμό που τα προσπελάζουμε κάνοντας αφαίρεση απο το σώμα σαν ένα απόσπασμα ύλης και μη θεωρώντας το ως περίγυρο. Το πνεύμα δεν χρησιμοποιεί το σώμα, γίνεται μέσα απο αυτό μεταφέροντας το έξω απο το φυσικό χώρο. Η συμπεριφορά όχι μόνο δεν υπάρχει καθ’εαυτή αλλά είναι σημασιακό σύνολο. Η ψυχή έχει νόημα μόνο μέσω του σώματος. Αν χάσει το νόημά της παύει παρευθύς να είναι ζωντανό σώμα για να ξαναπέσει στην κατάσταση της φυσικο-χημικής μάζας.

Μέσα σε αυτό το έργο, το ασυνείδητο είναι ο μεγάλος απών. Το μετέπειτα έργο θα του παραχωρήσει μια θέση που ολοένα μεγαλώνει για να επικεντρωθεί τελικά σε αυτό στην τελευταία του φάση.

μέρος β

Advertisements

4 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s