Κοινωνικοί σχηματισμοί

Απόσπασμα απο κείμενο του Νίκου Πουλαντζά για την φιλοσοφία των Μάρξ-Ένγκελς (σε συνέχεια του άρθρου για τον Ιστορικό Υλισμό)

Κάθε τρόπος παραγωγής, μέσα στις οικονομικές, πολιτικές και ιδεολογικές σχέσεις που τον συγκροτούν, περιλαμβάνει δύο τάξεις: την τάξη των εκμεταλλευτών, που άρχει πολιτικά και ιδεολογικά, και την τάξη των θυμάτων της εκμετάλλευσης, που άρχεται και είναι ιδεολογικά υποταγμένη: κύριοι – δούλοι (δουλοκτητικός τρόπος παραγωγής), άρχοντες – δουλοπάροικοι (φεουδαρχία), καπιταλιστές – εργάτες (καπιταλισμός). Αλλά ένας «καθαρός» τρόπος παραγωγής είναι απλώς ένα σχήμα ανάλυσης που δεν υπάρχει στην πραγματικότητα. Εκείνο που υπάρχει στην ιστορική πραγματικότητα είναι συγκεκριμένες κοινωνίες, κοινωνικοί σχηματισμοί μιας καθορισμένης εποχής: Γαλλία, Αγγλία, Γερμανία κτλ. Αλλά μέσα στην περίπλοκη πραγματικότητα μιας συγκεκριμένης κοινωνικής διαμόρφωσης συνυπάρχουν πολλοί τρόποι παραγωγής (φεουδαρχικός, καπιταλιστικός) και μορφές παραγωγής (απλή εμπορευματική μορφή, μετάβαση απο την φεουδαρχία στον καπιταλισμό, ανταγωνιστικός και μονοπωλιακός καπιταλισμός). Βέβαια εννοείται οτι ένας τρόπος (ή μορφή) παραγωγής δεσπόζει γενικά πάνω στους άλλους: με αυτή την έννοια μπορούμε να μιλήσουμε για φεουδαρχικό, καπιταλιστικό, μονοπωλιακό καπιταλιστικό κοινωνικό σχηματισμό. Αυτή είναι η αιτία που μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό σχηματισμό υπάρχουν περισσότερες απο δύο τάξεις που προκύπτουν απο διάφορους τρόπους και μορφές παραγωγής αυτού του σχηματισμού: για παράδειγμα, στη Γαλλία του Λουδοβίκου Βοναπάρτη που εξέτασε ο Μάρξ, συνυπάρχουν η αστική τάξη, οι μεγάλοι ιδιοκτήτες γης (φεουδαρχία), η εργατική τάξη, η μικροαστική τάξη (απλή μορφή εμπορευματικής παραγωγής στις πόλεις), οι κληρούχοι αγρότες (απλή μορφή εμπορευματικής παραγωγής στις επαρχίες) κτλ.

Η αναφορά στο πολιτικό και στο ιδεολογικό επίπεδο είναι εξίσου σημαντική για να μπορέσουμε να εντοπίσουμε αυτή τη φορά τις κοινωνικές τάξεις μέσα σε έναν κοινωνικό σχηματισμό. Πράγματι, είναι αλήθεια οτι μέσα σε έναν κοινωνικό σχηματισμό συνυπάρχουν πολλοί τρόποι και μορφές παραγωγής, χωρίς αυτό να σημαίνει οτι ξαναβρίσκουμε ατόφυες τις τάξεις που ανήκουν στους «αμιγείς» αυτούς τρόπους και μορφές. Μέσα στη συγκεκριμένη ταξική πάλη ενός κοινωνικού σχηματισμού, παρατηρούμε το φαινόμενο μιας συσσωμάτωσης και μιας πόλωσης των διάφορων τάξεων γύρω απο τις δυο θεμελιακές τάξεις, εκείνες που έχουν σχέση με τον κυρίαρχο τρόπο παραγωγής. Για παράδειγμα, μέσα σε έναν καπιταλιστικό κοινωνικό σχηματισμό, όπου υπάρχει ακόμα ο φεουδαρχικός τρόπος παραγωγής, μπορούμε να παρατηρήσουμε μιαν εξομοίωση των μεγάλων ιδιοκτητών γης φεουδαρχικού τύπου με την τάξη των καπιταλιστών.

Για να μπορέσουμε να καθορίσουμε τις ξεχωριστές και αυτόνομες τάξεις μέσα σε έναν κοινωνικό σχηματισμό, πρέπει λοιπόν να αναφερθούμε συγκεκριμένα στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο. Μια τάξη υπάρχει ξεχωριστά μέσα σε έναν κοινωνικό σχηματισμό, αν ασκεί σημαντική επήρεια στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο. Για παράδειγμα, στη Γερμανία στις αρχές του εικοστού αιώνα οι μεγάλοι φεουδάρχες της Πρωσσίας, οι Junkers, είχαν αυτόνομη ταξική ύπαρξη και δεν αποτελούσαν απλώς μέρος της αστικής τάξης, ως ομάδα της, κι αυτό στο μέτρο που έλεγχαν αμέριστα το ουσιώδες εκείνο μέρος του γερμανικού κρατικού μηχανισμού που ήταν ο στρατός – η Reichswehr. Μπορούμε επίσης να πάρουμε το περίφημο παράδειγμα των κληρούχων αγροτών στη Γαλλία του Λουδοβίκου Βοναπάρτη, το οποίο πραγματεύεται ο Μάρξ στην 18η Μπρυμαίρ. Την εποχή του Βοναπάρτη οι κληρούχοι αγρότες αποτελούσαν ξεχωριστή τάξη στις επαρχίες, κι αυτό στο μέτρο που η οικονομική τους ύπαρξη, η οποία άλλωστε αρκούσε να τους διαλύσει μέσα στην τάξη των φτωχών αγροτών, μεταφραζόταν συγκεκριμένα στο πολιτικό επίπεδο στην ιδιαίτερη μορφή του κράτους που ήταν ο βοναπαρτισμός. Ο Μάρξ αποδείχνει την θεμελιώδη σχέση του βοναπαρτισμού με τους κληρούχους αγρότες.

Αλλά αυτή η αναφορά στο πολιτικό και στο ιδεολογικό επίπεδο είναι εξίσου απαραίτητη για τον καθορισμό των τμημάτων και των στρωμάτων των διαφόρων τάξεων μέσα σε έναν κοινωνικό σχηματισμό. Πράγματι, αυτές οι τάξεις συχνά διαιρούνται σε τμήματα και στρώματα. Συχνά τα οικονομικά κριτήρια αρκούν να εντοπίσουν αυτά τα τμήματα των τάξεων: κυρίως πρόκειται για τα τμήματα της αστικής τάξης, βιομηχανικό κεφάλαιο, εμπορικό κεφάλαιο, μεγάλο κεφάλαιο, μέσο κεφάλαιο. Αλλά δεν έχουν πάντα έτσι τα πράγματα. Ας πάρουμε το παράδειγμα της εθνικής αστικής τάξης στο στάδιο του ιμπεριαλισμού, της οποίας είναι μεγάλη η στρατηγική σημασία γιατί μέσα σε καθορισμένες συνθήκες μπορεί να συμμαχήσει με τις λαικές μάζες στην πάλη κατά του ιμπεριαλισμού. Από οικονομική σκοπιά διακρίνεται απο την μεταπρατική αστική τάξη γιατί συνιστά ένα αυτόχθον κεφάλαιο, με ιδιάζοντα συμφέροντα στην αυτόνομη βιομηχανική ανάπτυξη μιας χώρας, ενώ η μεταπρατική αστική τάξη συνδέεται άμεσα και υποτάσσεται στο μεγάλο ξένο ιμπεριαλιστικό κεφάλαιο. Αλλά αυτό το οικονομικό κριτήριο δεν αρκεί: η εθνική αστική τάξη υπάρχει ως αυτόνομο τμήμα της αστικής τάξης στο μέτρο που κατέχει μιαν ιδεολογία εθνικής ανεξαρτησίας και δική της πολιτική οργάνωση με ταξική θέση που την δεσμεύει πρακτικά σε μορφές αντι-ιμπεριαλιστικής πάλης.

Ανάλογη είναι η περίπτωση των ταξικών στρωμάτων, τα οποία εντούτοις διαστέλλονται απο τα τμήματα των τάξεων, γιατί τα στρώματα γενικά δεν έχουν τον αυτόνομο πολιτικό ρόλο που έχουν τα τμήματα. Ας πάρουμε το παράδειγμα της εργατικής αριστοκρατίας που, σύμφωνα με τον Λένιν, είναι στρώμα της εργατικής τάξης, κοινωνική βάση του σοσιαλδημοκρατικού φαινομένου. Αν και η εργατική αριστοκρατία έχει μιαν οικονομική βάση, μια και μπορεί να απαρτίζεται απο τους πιο καλοπληρωμένους εργάτες, εξαιτίας των υψηλών μισθών που η ιμπεριαλιστική αστική τάξη μπορεί να παραχωρήσει σε ένα μέρος της εργατικής τάξης των ιμπεριαλιστικών χωρών χάρη στα κέρδη που νέμεται απο τις αποικίες, ωστόσο αυτό το οικονομικό κριτήριο δεν αρκεί για να ξεχωρίσει την εργατική αριστοκρατία. Δηλαδή δεν μπορούμε να πούμε οτι οι πιο προικισμένοι και οι πιο καλοπληρωμένοι εργάτες απαρτίζουν, χάρη σε αυτό και μόνο το γεγονός, μιαν εργατική αριστοκρατία. Για να συμβεί αυτό θα πρέπει να έχουν, στο σύνολό τους, μιαν ιδεολογία ταξικής συνεργασίας, την οποία υποστηρίζουν εξ ολοκλήρου τα κόμματα που είναι «νεροκουβαλητές» της αστικής τάξης μέσα στην εργατική τάξη, όπως τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα. Αυτό ενδέχεται να ισχύει, αλλά όχι αναγκαία: σε πολλές ιμπεριαλιστικές χώρες το σύνολο των ειδικευμένων εργατών τις περισσότερες φορές βρισκόταν στην πρωτοπορία των ταξικών αγώνων του προλεταριάτου. Σε αυτή τη περίπτωση τούτο το σύνολο δεν μπορεί να εκληφθεί ως εργατική αριστοκρατία, δηλαδή ως διακεκριμένο στρώμα της εργατικής τάξης.

http://wp.me/p1jMOV-1H

Advertisements

10 comments

  1. Το Ελλαδιστάν πώς κατηγοροποιείται; Η πλειοψηφία είναι εργατική τάξη ή μικρομεσαίοι;
    Οι δημόσιοι υπάλληλοι που χαίρουν μονιμότητας δεν αποτελούν ιδιάζουσα περίπτωση;

        • Θα συμφωνήσω, για συνέχισε, επέκτεινέ το, πως εκφράζεται πολιτικά; Ποιές πολιτικές επιλογές της τελευταίας 30ετίας μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ως παράδειγμα; Ιδεολογικά πως εδραιώνει και αναπαράγει την κυριαρχία της; Υπάρχουν τμήματα της εργατικής τάξης, δλδ άτομα που κατέχουν μόνο την εργατική τους δύναμη, που λειτουργούν είτε σαν τους κληρούχους αγρότες επι Λ. Βοναπάρτη είτε σαν εργατική αριστοκρατία ταυτίζοντας τα συμφέροντά τους με αυτά της ηγεμονικής τάξης; Η λεγόμενη μεσαία τάξη των «κλειστών» επαγγελμάτων, τι ρόλο βαράει;

  2. Υποτίθεται εσύ είσαι ο οικονομολόγος 😛
    Τεσπά…
    Αρχίζοντας από τους πάνω έχουμε εφοπλιστάς, ιδιοκτήτες καναλιών, μεγαλοεργολάβους.
    Οι περισσότεροι ζουν απομυζώντας κρατικό χρήμα, το οποίο το μοιράζονται με τους πολιτικούς που φροντίζουν να ανεβάζουν στην εξουσία. Επομένως αν κάποιος είναι ο μεγάλος καπιταλιστής στην Ελλάδα είναι το κράτος 😛
    Από κάτω έχουμε τη μεγάλη τάξη των δημοσίων υπαλλήλων. Αυτοί σύμφωνα με την ορολογία που χρησιμοποιείς είναι η εργατική αριστοκρατία. Η θέση τους προσφέρει προνόμια και «εξουσία». Ειδικά οι εργατοπατέρες έχουν καβαντζωθεί για τα καλά.
    Μετά έχουμε την τάξη των μικρομεσαίων και μεσαίων, με τη μικρή ιδιοκτησία και τη μικρή επιχείρηση στον τριτογενή τομέα. Πιστεύω ότι είναι η πολυπληθέστερη. (Άμα έχεις στοιχεία τα δίνεις). Πάνω στη φορολογική αφαίμαξη τους στηρίζεται το από πάνω οικοδόμημα.
    Μικρομεσαίοι είναι και οι αγρότες, αλλά έχουμε φροντίσει να καταστρέψουμε τον αγροτικό τομέα στην Ελλάδα, με αποτέλεσμα τόσα χρόνια να στηρίζεται και αυτός στις επιδοτήσεις, ενώ ο αγροτικός συνεταιρισμός έχει βιαστεί σαν θεσμός από τα κομματόσκυλα.
    Και φυσικά μετά είναι η κάθε υποκατηγορία του προλετάριου (δηλαδή όποιος έχει να δώσει μόνο εργατική δύναμη), υπάλληλοι, εργάτες, «μπλοκάκηδες». Επίσης πολλές φορές οι μικρομεσαίοι μπαινοβγαίνουν σε αυτή την κατηγορία. Αν και πιστεύω ότι ο μόνος αυθεντικός ορισμός του εργάτη, είναι ο ανειδίκευτος, άρα ο χειρωνάκτης. Τουτέστιν στην Ελλάδα είναι οι μετανάστες.

    Τα «κλειστά» επαγγέλματα εκτός του ότι δεν ήταν τόσο κλειστά, προστάτευαν το βιοτικό επίπεδο της μεσαίας τάξης. Αυτό ήταν μια «συμφωνία» κυρίων μεταξύ μεσαίας τάξης και κράτους, ώστε να υπάρχουν σταθερά φορολογικά έσοδα.

    Υπάρχει και μια κάποια βιομηχανία και βιοτεχνίες στην Ελλάδα, αλλά νομίζω μετακόμισαν στα Βαλκάνια.
    Ξεχνάω τίποτα;

    • Απο οτι αντιλαμβάνομαι κρίνεις πως η μεσαία, εισοδηματικά,τάξη έχει μια ιδιαίτερη βαρύτητα στο καπιταλιστικό κοινωνικό οικοδόμημα εφόσον, πέρα απο τη φορολογική αφαίμαξη που αναφέρεις, κυρίως αυτή είναι η τάξη που υπερ-καταναλώνει όλων των ειδών τα προιόντα και δημιουργεί άμεσα ή εμμεσα θέσεις εργασίας. Παρολαυτα, πανευρωπαικά βάλλεται με σφοδρότητα. Γιατί επιχειρείται αποδόμηση-κοινωνική υποβαθμιση της μεσαίας τάξης; Το ευρωπαικό μεγάλο κεφάλαιο σε ποιούς θα πουλάει πλέον τα υπερκοστολογημένα προιόντα του, σε ποιούς θα χορηγεί δάνεια αν όχι στους μεσαίους που θέλουν να ζήσουν σαν μεγάλοι; Γιατί διαλύεται το όνειρο της καπιταλιστικής ευημερίας των εν δυνάμει «αστών», με το διλιτρο γερμανικό αυτοκίνητο, το σπίτι στα προάστεια, τις διακοπές στα ελληνικά νησιά, τα αρμανι, τα γυμναστηρια, τα αποτριχωτήρια,…, τις πιστωτικές κάρτες;

      • Υποθέτω επειδή έχει αλλάξει ο παγκόσμιος χάρτης και ο μεγάλος εξαγωγέας και αγοραστής είναι η Κίνα , λέει ο Γερμανός εργοστασιάρχης : στα @@ μου ο ευρωπαίος αγοραστής: οι Κινέζοι αγοράζουν τώρα τις BMW. Οπότε μετακινούνται όλα τα εργοστάσια στην Κίνα για τα φτηνά μεροκάματα, και δημιουργείται και αστική τάξη στην Κίνα (η οποία λόγω μακροχρόνιας στέρησης είναι και σούπερ καταναλωτική). Αντίστοιχα πιέζονται και από εδώ να ρίξουν τους μισθούς λόγω ανταγωνιστικότητας.
        Το μοντελάκι δουλεύει ως εξής: επειδή φτάσαμε σε ένα πλατώ όσο μπορούμε να φτάσουμε την ανάπτυξη, για να συνεχίζουν να έχουν αύξηση στα κέρδη, πρέπει να μειωθούν τα κόστη —>μισθοί.
        Μέχρι να σκάσει η φούσκα και στην Κίνα και να γελάσουμε.

  3. «Για να μπορέσουμε να καθορίσουμε τις ξεχωριστές και αυτόνομες τάξεις μέσα σε έναν κοινωνικό σχηματισμό, πρέπει λοιπόν να αναφερθούμε συγκεκριμένα στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο»

    Το οικονομικό;

    • Το οικονομικό επίπεδο είναι το θεμελιακό, η βάση του οικοδομήματος κάθε κοινωνικού σχηματισμού, όπως άλλωστε αναφέρεται και στο συγκεκριμένο κείμενο: «Κάθε τρόπος παραγωγής… καπιταλιστές – εργάτες (καπιταλισμός)». Για τρόπους παραγωγής μιλάμε και πως αυτοί είτε αναπαράγονται, μέσω της πολιτικής και ιδεολογικής εξουσίας και επιρροής της ηγεμονικής τάξης, είτε ανατρέπονται. Τις τάξεις, μέσα στον όποιο συγκεκριμένο κοινωνικό σχηματισμό, είναι λάθος να τις ερμηνεύουμε και να τις κατηγοριοποιούμε ακαδημαικά με μόνο κριτήριο το οικονομικό, την κατοχή ή όχι κεφαλαίου και τα «ποσοτικά»(μεγάλο, μεσαίο) – «ποιοτικά»(βιομηχανικό, εμπορικό, χρηματιστικό, εθνικό, μετατρατικό κτλ) χαρακτηριστικά του, καθώς έτσι χάνουμε την επαφή με την τρέχουσα πολιτική πραγματικότητα, πχ η 18η Μπρυμαίρ αυτό μας λέει, οι κληρούχοι αγρότες ήταν εξίσου εξαθλιωμένοι αγρότες, πολιτικά όμως αποτέλεσαν την κοινωνική βάση του Βοναπαρτισμού. Κυρίως λοιπόν οφείλουμε να εστιάζουμε αν αυτές οι τάξεις έχουν πολιτική και ιδεολογική παρουσία, αν δλδ ενεργά συμμετέχουν είτε στις δυνάμεις της συντηρησης/αναπαραγωγής είτε στις δυνάμεις της προόδου/ανατροπής, ασχέτως αν το ένα ή το άλλο είναι προιόν λανθάνουσας αντίληψης των κοινωνικών πραγμάτων και της θέσης μας σε αυτά, βλ. εργατική αριστοκρατία. Και μη ξεχνάς πως αυτά λαμβάνουν χώρα σε κάποιον ήδη παγιωμένο κοινωνικό σχηματισμό, με συγκεκριμένο πολιτικό σκηνικό και κυρίαρχη ιδεολογία (ακόμα κι αν η τελευταία είναι η ιδεολογία της μη-ιδεολογίας)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s