Ιστορικός Υλισμός

Η πάλη των τάξεων ως κινητήρια δύναμη της Ιστορίας.

Από κείμενο του Νίκου Πουλαντζά για την Μαρξική φιλοσοφία στο συλλογικό έργο «Η Φιλοσοφία», εκδόσεις Γνώση.

Σύμφωνα με την φιλοσοφία της ιστορίας του Χέγκελ, οι τομείς της κοινωνικής πραγματικότητας, η οικονομία, το κράτος, η θρησκεία, κτλ, οι σχέσεις τους κι οι αρχές της κατανόησης τους, θεμελιώνονται στην γενετική τους καταγωγή με βάση ένα υποκείμενο που δημιουργεί την κοινωνία και αποτελεί μονογραμμική αρχή της ιστορίας μέσα στην αυτοανάπτυξή της. Ο Χέγκελ μας λέει δηλαδή ότι όλα είναι εκφράσεις ενός κεντρικού υποκειμένου, μίας ουσίας. Για τον Χέγκελ αυτό το υποκείμενο-ουσία είναι το απόλυτο πνεύμα, για τον Φόυερμπαχ, που αρκείται στην ανατροπή του Χέγκελ, είναι το «συγκεκριμένο υποκείμενο».

Στον Μαρξ δεν έχουμε τίποτα τέτοιο, αυτός ξεκόβει από την προβληματική του υποκειμένου και της ουσίας, είτε έχει την θεωρητική μορφή του Χέγκελ είτε την εμπειρική του Φόυερμπαχ, δηλαδή εν τέλει ξεκόβει απ την ιδεαλιστική προβληματική. Για τον Μαρξ κάθε μορφή κοινωνίας είναι δομή που απαρτίζεται από ορισμένα αντικειμενικά επίπεδα, οικονομικό, πολιτικό, ιδεολογικό, δομή στο εσωτερικό της οποίας ένα επίπεδο έχει πάντα δεσπόζοντα ρόλο, που σε τελευταία ανάλυση καθορίζει το όλο: το οικονομικό. Αλλά, προσοχή, το οικονομικό επίπεδο δεν παίρνει τον ρόλο που είχε η ουσία-υποκείμενο. Το πολιτικό και το ιδεολογικό δεν είναι απλώς έκφραση του οικονομικού: κατέχουν μιαν ιδιάζουσα αυτενέργεια και μια σχετική αυτονομία. Η αντικειμενική οργάνωση αυτών των επιπέδων καθορίζει την κατανομή των ανθρώπων σε κοινωνικές τάξεις. Στον Μαρξ δεν υπάρχει ίχνος ανθρωπιστικής ανθρωπολογίας των «ανθρώπων» και των «ατόμων»: οι «άνθρωποι» δεν συγκροτούν μιαν ουσία, αλλά είναι ιστορικά το σύνολο των κοινωνικών τους προσδιορισμών. Μέσα στις κοινωνίες που είναι διαιρεμένες σε τάξεις υπάρχουν ως μέλη των τάξεων αυτών. Η ίδια η ιστορία δεν είναι η ευθύγραμμη ανάπτυξη μιας ουσίας, παρά συνιστά μια διαδικασία θεμελιωμένη στην πάλη των τάξεων. Αυτή η πάλη, ξεκινώντας από αντικειμενικές συνθήκες ιστορικά καθορισμένες, μεταμορφώνει τα κοινωνικά συστήματα και προκαλεί το πέρασμα από το ένα κοινωνικό σύστημα στο άλλο.

Αλλά ο Μαρξ δεν κατανοήθηκε πάντα έτσι. Υπήρξε και υπάρχει μια ολόκληρη σειρά ερμηνειών με βάση την έννοια της ουσίας. Για παράδειγμα ο μαρξιστικός οικονομισμός. Συμφωνά με αυτόν το οικονομικό επίπεδο αναλαμβάνει το ρόλο της ουσίας-υποκειμένου. Η πρωταρχική κινητήρια δύναμη της ιστορίας είναι η τεχνολογική ανάπτυξη και οι άλλες κοινωνικές πραγματικότητες απλές εκφράσεις της. Ακόμα υπάρχει ο ανθρωπιστικός μαρξισμός, βασισμένος στο νεανικό έργο του Μαρξ, δηλαδή στον επηρεασμένο από τον Φόυερμπαχ νεαρό Μαρξ, που θέτει ως κινητήρια δύναμη της ιστορίας την ανθρώπινη ουσία που πραγματώνεται στα άτομα αναζητώντας την πλήρη πραγμάτωση. Αυτό που τελικά χαρακτηρίζει τούτες τις ερμηνείες του Μαρξ είναι ο ιστορικισμός: η ιστορία ανάγεται σε απλή αυτοανάπτυξη και η ταξική πάλη περνά σε δεύτερη γραμμή.

Το κυρίαρχο οικονομικό επίπεδο ως βάση του κοινωνικού οικοδομήματος.

Στις δουλοκτητικές κοινωνίες ο κυρίαρχος ρόλος ανήκει στο πολιτικό επίπεδο, ενώ στις φεουδαρχικές στο ιδεολογικό, με τη θρησκευτική του μορφή. Μόνο στον καπιταλισμό το οικονομικό επίπεδο έχει τον κυρίαρχο ρολό εκτός από τον καθορισμό των άλλων επιπέδων σε τελευταία ανάλυση.
Αλλά πως είναι δυνατόν να μιλήσουμε για οικονομικό καθορισμό σε τελευταία ανάλυση στις δουλοκτητικές και φεουδαρχικές κοινωνίες; Αυτό είναι δυνατό, λέει ο Μαρξ, επειδή η ίδια η λειτουργία της δουλοκτητικής και φεουδαρχικής κοινωνίας κάνει να έχουν τον κυρίαρχο ρόλο το πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο αντίστοιχα. Το ίδιο το οικονομικό επίπεδο απαιτεί να αναλάβει τον κυρίαρχο ρόλο ένα άλλο επίπεδο.

Αλλά τι είναι το οικονομικό επίπεδο και πως καθορίζει αυτές τις μεταθέσεις του κυρίαρχου επιπέδου; Ο οικονομικός τομέας είναι συγκροτημένος από ορισμένες σχέσεις, που γενικά περιλαμβάνουν τις σχέσεις των ανθρώπων με τη φύση μέσα στην υλική παραγωγή. Πρόκειται για παραγωγικές σχέσεις γιατί πράγματι το καθοριστικό εδώ δεν είναι η κατανάλωση αλλά η ίδια η παραγωγή. Αυτές οι σχέσεις είναι σχέσεις των παραγόντων της παραγωγής, δηλαδή των ανθρώπων με το αντικείμενο και τα μέσα εργασίας(τις παραγωγικές δυνάμεις) κι έτσι, από αυτή τη σκοπιά είναι σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους, δηλαδή ταξικές σχέσεις. Μέσα στις κοινωνίες που είναι διαιρεμένες σε τάξεις, οι παραγωγικές σχέσεις συγκροτούνται πάντα από μια διπλή σχέση: α) τη σχέση όσων διαθέτουν πραγματική ιδιοκτησία -ξέχωρα από τις νομικές μορφές της- στα μέσα παραγωγής, όσων δηλαδή κατέχοντας τα μέσα παραγωγής τα ελέγχουν και εκμεταλλεύονται τους εργάτες -τους άμεσους παραγωγούς- υφαρπάζοντας τους την υπερεργασία με διάφορους τρόπους, β)τη σχέση όσων δεν είναι ιδιοκτήτες, των άμεσων παραγωγών δηλαδή, με τα μέσα και το αντικείμενο της εργασίας.

Οι παραγωγικές σχέσεις λοιπόν ενέχουν μια σχέση εκμετάλλευσης που είναι ταξική σχέση. Αλλά αυτές οι σχέσεις δεν έχουν την ίδια μορφή σε όλους τους τρόπους παραγωγής. Ας πάρουμε για παράδειγμα τον φεουδαρχικό ή δουλοκτητικό τρόπο παραγωγής:
εδώ οι άμεσοι εργάτες, στη σχέση τους με το αντικείμενο και τα μέσα εργασίας, δεν έχουν πραγματική ιδιοκτησία, εντούτοις έχουν την κατοχή της: τα δικαιώματά τους πάνω στο αγροτεμάχιο τους και τα μέσα εργασίας είναι κατοχυρωμένα από ένα εθιμικό δίκαιο. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, λέει ο Μαρξ, χρειάζονται εξωοικονομικοί λόγοι για να αναγκάσουν τον δουλοπάροικο να εργαστεί για τον φεουδάρχη, που μολαταύτα είναι ο πραγματικός ιδιοκτήτης της γης: η υπερεργασία υφαρπάζεται άμεσα (αγγαρεία, φόροι σε είδος) και η παρέμβαση της θρησκείας, που δικαιολογεί αυτές τις «υποχρεώσεις» των εργατών είναι εδώ αποφασιστική.

http://wp.me/p1jMOV-V

Advertisements

10 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s